Henk Scheltes

Over de Scryptograaf

door Erwin van der Schee

  inhoudsopgave      volgende
* woorden gemarkeerd met een asterisk linken naar pagina's in het plakboek.

Jeugd en jonge jaren

Van de jonge Henk Scheltes is maar weinig bekend. De reden daarvan is dat hij als enig kind geen broer(s) of zus(sen) achterliet, die iets over die periode kunnen vertellen. Gelukkig beschikken zijn zoons nog wel over enige informatie, voor zover zij die uit de tweede hand hebben meegekregen.

Henk Scheltes groeide op in een zeer Luthers gezin – met kerst stond er geen boom in de kamer – dat het toonbeeld van burgerlijkheid was. Vader Scheltes was postbode en overleed in 1940, kort nadat zijn zoon aan de studie Economie was begonnen. Tijdens de oorlog werd Henk Scheltes opgepakt en tewerkgesteld in een Duits kamp. Daar bleef hij tot het einde van de oorlog. Gelukkig heeft Scheltes aan die periode geen geestelijke of lichamelijke klachten overgehouden. Een gebrek aan sympathie voor onze oosterburen is wel altijd gebleven. Evenals een blinde vlek op de kaart: een autoritje naar Polen zou onvermijdelijk via België, Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk en Tsjechië zijn gegaan.

Werk en gezin

Henk was geen uitgesproken familieman, maar het burgerlijke dat hij van huis uit had meegekregen, is nooit verdwenen. Iets nieuws werd pas binnen het gezin toegelaten als eerst de buurman en de buurt het hadden geaccepteerd. Bekend is ook hoe zijn kinderen er aparte (school)agenda's op na hielden. Eentje voor mams en eentje voor paps die zijn kroost wat schoolprestaties en gedrag betreft goed in de gaten probeerde te houden. De twee oudste zonen, Arnout en Erik, waren typische exponenten van de jaren '60. Het gevolg was een enorme generatiekloof in huize Scheltes.

Onbetaalbaar waren de vele feestjes met vrienden en familie vanwege de onvermijdelijke discussies over grote en kleine thema's. Bekend met het recept wisten zijn zonen dat hun vader zich halverwege de avond zou ontpoppen tot een bevlogen redenaar en daar wilden ze dan absoluut bij zijn.

Correct spellen én spreken stond binnen het gezin Scheltes hoog in het vaandel. Hoewel Scheltes vanaf zijn eerste baan in 1946 zijn verdere leven in Rotterdam heeft gewoond, was van een Rotterdams accent beslist geen sprake: 'Je mag er wel wonen, maar het niet spreken'. Zijn talent voor taal kwam overigens niet alleen in discussies en op papier aan het licht. Zijn kinderen herinneren zich nog levendig hoe hun vader op zondagochtend, als hij weer eens door de klok van de kerk te vroeg uit zijn slaap was gewekt, over een verrassend goed gevoel voor het luidgesproken woord bleek te beschikken... Volgens Scheltes luchtte dat namelijk wél echt op.

Henk Scheltes was altijd aan het werk. Met name inzake het maken van cryptogrammen was er sprake van een 24-uurseconomie. Wie nu denkt dat hij zich daartoe aan de geur van het gezin onttrok, heeft het mis. Een aparte werkkamer had hij niet nodig, vond hij zelf. Scryptogrammen werden dan ook altijd gemaakt midden in de hectiek van het gezin. Werd er dan nooit vakantie gevierd? Natuurlijk wel. Op de foto hiernaast ziet U hoe de familie Scheltes op de camping verblijft. Henk zit waar hij altijd zit als ze op vakantie zijn: voor de tent, met op schoot pen en papier om cryptogrammen te maken.

Vrije tijd

Uit de archieven kwam een brief tevoorschijn die Henk Scheltes aan Drs. P (Heinz Poltzer)* had geschreven. Daaruit is op te maken dat de ontmoeting die eraan vooraf ging, voor hem een waar hoogtepunt is geweest. Zijn liefde voor taal hield dus niet op bij het eigen werk. Ook met de taalvirtuositeit van een ander kon Henk Scheltes zich bijzonder vermaken.

Henk Scheltes was een echte Bourgondiër. Hij hield van lekker eten en drinken, gezelligheid en een goed gesprek. Sporten vond hij maar niks. Hij zag 'bewegen' vooral als een risicovolle onderneming. 'Bewegen is link', zei hij altijd. Je kunt beter een plaat van Schubert, Bach of Beethoven opzetten en in je stoel gaan zitten luisteren.

Cryptogrammen van collega-puzzelmakers loste hij nooit op, omdat hij bang was voor eventuele kruisbestuiving. In plaats daarvan mocht hij graag zijn brein breken op een wiskundig probleem of een schaakpuzzel. En dat is vrij opmerkelijk voor iemand met een gymnasium-A opleiding. Toch is ook die gymnasiumachtergrond blijven hangen, want met enige regelmaat doken in zijn Scryptogrammen de Klassieken op.

Behalve met zijn geest was Scheltes ook creatief met zijn handen. Zo was hij naast een aardig pianospeler een goed tekenaar en een handig knutselaar. Het kaartenbaksysteem* bijvoorbeeld – vanaf ongeveer 1970 heeft Henk Scheltes voor elk gebruikt woord een kaart in een kaartenbak gezet, met daarop alle gebruikte omschrijvingen, wanneer ze werden gebruikt en in welk blad (NRC, Elegance, Avenue, De Tijd, Specia etc.) – heeft hij zelf in elkaar getimmerd.

Levensbeschouwing

Hoewel Henk Scheltes Luthers was opgevoed en zijn diploma haalde aan het Hervormd Lyceum, moest hij van het geloof niets hebben. Scheltes beschouwde zichzelf als superrationeel. Daarnaast was hij liberaal in hart en nieren en overtuigd Humanist. Een integere man die er zijn hele leven nooit een dubbele agenda op na heeft gehouden. Scheltes praatte graag en veel, maar niet over privé-problemen. Hij was iemand die ‘zijn zorgen verborg achter lachende ogen’, aldus vriend en collega Max Paumen.

Kameraad voor het leven

Eén van Scheltes' beste vrienden was Max Paumen, die op 16 mei 1987 een 'In Memoriam' over hem* heeft geschreven. Ik wil daaruit graag een paar passages citeren:

"Waarom zou je naar Zuid-Frankrijk gaan als je hier temidden van je goede vrienden feest kunt vieren?" Typisch een uitspraak van Henk Scheltes die thuis temidden van vrienden net zo gelukkig en zo niet, gelukkiger was dan op vakantie in een warm land. Feestjes waren dan ook altijd te herkennen aan de bulderende lach van Scheltes, die door zijn vrienden zo werd gekoesterd. Dezelfde lach overigens, die ook op de redactie van NRC Handelsblad dagelijks door de gangen schalde.

Op feestjes was Scheltes een gangmaker. Hij vertrok steevast als laatste, maar arriveerde de volgende ochtend desondanks altijd als één van de eersten op het werk. Daar had hij een vast ochtendritueel: de bureaula werd geopend, de jas keurig op een knaapje gehangen, zijn schoenen, die in de geopende bureaula verdwenen, werden gewisseld voor sloffen, het shagje werd gerold en er werd koffie gehaald; Henk Scheltes kon zijn werkdag beginnen.

Hij was meer van het verwerkende dan het schrijvende type: een man, die niet zo nodig met zijn naam in de krant hoefde.

Scheltes had moeite met alles wat naar eerzucht rook, met 'oratio pro domo' *, zoals hij dat zelf noemde. Zo kwam uit het archief de briefwisseling tevoorschijn die aan de plaatsing van zijn artikel in Onze Taal* (1984) vooraf was gegaan. Oplettende lezers van dat artikel hebben wellicht gezien dat Henk Scheltes erin geïnterviewd wordt, terwijl het toch echt zijn eigen naam is, die boven het artikel staat. Deze constructie – het zelfinterview – was dan ook het compromis dat Scheltes had weten te sluiten tussen het teleurstellen van de redactie van Onze Taal en het vervelende gevoel reclame voor zichzelf te maken.

Ongeveer drie weken voor zijn overlijden kwam Henk Scheltes de redactie op met een voorraad Scryptogrammen voor een half jaar. Dat wekte verbazing, omdat hij normaal maar voor zes weken vooruit werkte. 'Je gaat toch niet dood Henk?', werd hem toen gevraagd. 'Dat is niet te hopen', heeft hij toen geantwoord, hij had wat geld nodig voor enige materiële voorzieningen voor mensen, die hem zeer na stonden. En dat was Henk Scheltes ten voeten uit: zorgzaam voor wie hem lief waren.

Voor zijn vele vrienden was Henk Scheltes een open boek: joviaal, hartelijk, een kameraad voor het leven, medelevend, diep begaan met andermans problemen, een vrolijke man, die zijn zorgen verborg achter zijn lachende ogen. Met één hartenwens: dat hij na een mooi feest plotseling zou sterven, als de dood dat hij was voor versukkeling op zijn oude dag.  

Henk Scheltes overleed 10 mei 1987, onverwacht en veel te vroeg, na een feest bij vrienden...


* woorden gemarkeerd met een asterisk linken naar pagina's in het plakboek.


 inhoudsopgave       volgende