Henk Scheltes

Over Scryptogrammen

door Erwin van der Schee

 inhoudsopgave      volgende
* woorden gemarkeerd met een asterisk linken naar pagina's in het plakboek.
Bijzondere kruiswoordpuzzel

Het verhaal van de cryptogrammen begint in 1950*, als hoofdredacteur Maarten Rooij zich tot Henk Scheltes wendt met het verzoek of deze voortaan de puzzel wil gaan verzorgen. Een logische stap, omdat Scheltes de puzzel van wijlen de vaste puzzelmaker toch al redigeerde. Maar eigenlijk, zo voegde Rooij eraan toe, zou hij liever zien dat zijn krant een 'ander soort' puzzel kreeg, eentje die het brein van de lezer wist uit te dagen. Dat bleek in het geval van Scheltes niet tegen dovemansoren gezegd. Die herinnerde zich een 'bijzondere kruiswoordpuzzel' die wekelijks in de Engelse krant The Times verscheen. Zoiets moest in het Nederlands ook kunnen. Maar dan beter. Vanaf dat moment was Henk Scheltes de maker van het Kryptogram voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Helemaal nieuw was het concept overigens niet, omdat De Groene Amsterdammer even daarvoor ook al was begonnen met een cryptogram.

Draaisymmetrisch

In deze periode maakte Henk Scheltes zijn cryptogrammen overigens nog omgekeerd: er werd hem een (draai)symmetrisch diagram* aangeleverd en hij vulde dat met woorden die hij voorzag van passende omschrijvingen. Later maakte hij zelf zijn diagrammen, maar het heeft tot midden jaren '70 geduurd voordat hij overstapte op vrije-vormdiagrammen. Vanaf dat moment werden de puzzels – en dat is logisch – nog beter en waarschijnlijk daardoor almaar populairder. Een vetpot was het overigens niet. Een getypt verzoek tot loonsverhoging uit die tijd laat zien dat Henk Scheltes per maand 25 gulden* kreeg voor zijn puzzels. Dat is zo'n zes gulden per Kryptogram.

Scheltes versus Julien

In 1970 fuseerde het Algemeen Handelsblad met de Nieuwe Rotterdamsche Courant tot NRC Handelsblad. Dat gaf cryptogrammatisch gezien een probleem, omdat het Algemeen Handelsblad zelf ook al een puzzel had. En de nieuwe hoofdredactie was voor twee puzzels in één krant duidelijk niet te porren. Er moest dus een keuze* worden gemaakt: de puzzel uit het Algemeen Handelsblad óf de cryptogrammen van (de op dat moment nog onbekende) Henk Scheltes. Uiteindelijk koos men voor de meest democratische oplossing: de lezers mochten zelf kiezen!
Het werd een eclatante zege voor de NRCryptogrammen van Henk Scheltes, die met vier keer zoveel stemmen zijn 'rivaal' Julien van het Algemeen Handelsblad had weten te verslaan. Voortaan was er nog maar één kapitein op het Z-schip.

Van deze gelegenheid werd meteen gebruik gemaakt om opnieuw een naamsverandering door te voeren. Nu de oude NRC toch niet meer bestond, werd besloten om de letters NRC te vervangen door de S van Scheltes*, die deze aanpassing overigens zelf mocht (lees: wilde) aankondigen. Zo kwam het dat puzzelaars voor het eerst in 30 jaar kennis konden nemen van de naam van de man achter het cryptogram en dat zijn puzzel voortaan als Scryptogram door het leven ging.

Scheltes’ bijdrage aan de ontwikkeling van het Nederlandse cryptogram

Na de fusie brak de absolute glorietijd van het Scryptogram aan. Scheltes had zijn stijl* inmiddels weten te verfijnen tot eentje die afweek van alle andere cryptogrammen in Nederland. Zo was hij de eerste die het rechthoekige diagram verliet voor een vorm die louter werd bepaald door de woorden die hij erin kwijt kon. Daarnaast stapte hij als eerste af van de gewoonte om een dubbele clou in de omschrijvingen aan te brengen. De taal-efficiency die daarmee gepaard ging (geen lange, gekunstelde omschrijvingen, maar alles zo precies en bondig mogelijk) is later de norm geworden. Bovendien was hij de eerste die het anagram uit zijn puzzels weerde. Zo zette Scheltes de toon voor wat later door J. J. Steenhuis met succes is voortgezet.

Er ontstond in die jaren een ware Scryptocultuur in ons land. In een tijd die nog gespeend was van kopieermachines en internet betekende dat dat de losse verkoop van de zaterdagkrant van NRC Handelsblad door het dak schoot. Puzzelend Nederland was elk weekend door een op rolletjes lopend telefooncircuit met elkaar verbonden om hints en oplossingen uit te wisselen. Maar ook in de publieke ruimte werd gescryptogramd. Van bibliotheek tot kroeg op de hoek. Zo was er in café Zwart op het Amsterdamse Spui elke zaterdag een speciale Scryptogramhoek ingericht, waar de alcohol overigens meestal pas rijkelijk vloeide nádat de Scryptogrammen waren ingevuld. Een strop voor de kroegbaas, maar die had het er maar wat graag voor over. Overigens legde dit succes, dat ook door de hoofdredactie van NRC Handelsblad werd erkend, Scheltes geen windeieren. De 6 guldens werden er van lieverlee 200 en vanaf 1985 kreeg hij zelfs 325 gulden per Scryptogram. En dat was ook genoeg, want hoewel er uit diverse hoeken tot wel 750 gulden per Scryptogram werd geboden, is Scheltes zijn eerste werkgever altijd trouw gebleven.

Cadeau

Hoewel onbekend, was Henk Scheltes heel populair onder zijn oplossers. En dat waren er veel. Voor zover bekend was dat aantal midden jaren '70 zo'n tien- tot vijftienduizend, maar een decennium later al vijfentwintigduizend. Vrijwel zonder uitzondering droegen zijn puzzelaars hem een warm hart toe.
Een aardige anekdote in dat verband is een cadeau* dat hij in 1968 van één van zijn fans kreeg toegestuurd. Ene ir. Witte Hoogendijk had namelijk de moeite genomen om een jaar lang alle namen van prijswinnaars te noteren en al deze mensen aan te schrijven. In zijn brief verzocht hij de geadresseerde een kleine bijdrage te leveren. Zo werd genoeg geld bijeengebracht om de meester van het cryptische denken te verblijden met een gloednieuwe dikke Van Dale! Scheltes reageerde overigens zeer elegant op dit gebaar door ervoor te zorgen dat die zaterdag de eerste horizontale woorden van het cryptogram* achter elkaar gelezen een zinnetje vormden, waarmee hij zijn publiek bedankte.

Fanmail

Wat ook in de persoonlijke archieven bewaard is gebleven, zijn de vele reacties van lezers. Meestal bestaan die uit een vriendelijk woord bij de inzending op de briefkaart – waarvan er wekelijks meer dan 500* binnenkwamen – om hem te bedanken voor de uitstekende puzzels waarvan men zo genoot. Regelmatig blijken mensen de behoefte niet te kunnen onderdrukken om een zelfgemaakt cryptogram op te sturen. Daarnaast vinden we in de stapel vakantiekaarten, nieuwjaarskaarten en beterschapskaarten. De enige reden dat de verjaardagskaarten ontbreken, is ongetwijfeld dat lezers niet op de hoogte waren van de juiste datum. Er zijn ook veel verzoeken om uitleg van omschrijvingen en we zien zelfs hier en daar een vriendelijk bedankje van een lezer, die laat weten blij te zijn met een gewonnen prijs.

Een hardnekkig gerucht dat nog altijd op de redactie van NRC Handelsblad rondgonst, is dat Prins Bernard, in woede ontstoken over een artikel uit de krant, zijn abonnement had opgezegd. Die beslissing moest hij echter herroepen omdat zijn vrouw haar zaterdagse Scryptogram niet wilde missen.

Foutje

Een overdaad aan vriendelijkheid en respect, die overigens –  en dat moet echt even gezegd – plotseling als een blad aan de boom omsloeg naar minachting en een zekere grofheid, wanneer er zowaar een keer een foutje* in het Scryptogram was geslopen. Klopte er een omschrijving niet, dan vroeg men zich hardop verontwaardigd af waar het naartoe moest met hun eerder nog zo gewaardeerde Scryptograaf. Zat er een fout in het diagram, dan voelde men zich genomen, omdat men ontdekte dat er toch prijzen waren uitgedeeld, en nog wel aan mensen die natuurlijk nooit een correcte oplossing hadden kunnen inzenden! Of de krant als genoegdoening dan maar even een geldbedrag wilde overmaken. Onbegrijpelijk is ook de onsmakelijkheid waarmee een vroegere Puzzelsportredacteur* zijn eigen werk aan het NRC aanbiedt, nu het Scryptogram 'een dilettantische indruk maakt door fouten, huisbakken omschrijvingen, het te kwistige gebruik van meervouden en het onbegrensd uitdijen en inkrimpen van diagrammen'. Overduidelijk iemand zonder kennis van zaken.

Krenten uit de pap

Inzendingen keek Scheltes overigens niet zelf na. Dat liet hij over aan de dames van de administratie onder leiding van Margreet Guise, die voor hem de cryptische krenten uit de pap viste. Zo werden alle oplossingen waarbij een lezer expliciet te kennen gaf dat een bepaalde omschrijving niet werd begrepen, steevast naar de maker doorgestuurd. Zonder uitzondering kroop Scheltes dan vroeg of laat (maar meestal laat) achter zijn typemachine om diegene van een vriendelijk briefje te voorzien, waarin hij uitlegde hoe zijn kronkel, zoals hij dat noemde, in elkaar stak. Eigenlijk kreeg bijna iedere briefschrijver antwoord van Scheltes. Dat blijkt uit de vele gele doorslagjes die hij steevast aan de originele brief niette.

Hofleverancier

Aan Scheltes werden ook zelfgemaakte cryptogrammen* toegestuurd, waar overigens zelden iets mee werd gedaan. Slechts enkele bijdragen hebben het gered tot de krant. Meestal was dat dan een bijzonder soort puzzel (zoals het Logocharagram, dat nog op JCS zal verschijnen). Wat hij wél gebruikte zo af en toe, waren losse omschrijvingen die naar hem werden opgestuurd. Hofleverancier, voor zover je daarvan kunt spreken, was in dit verband mr. H. G. Stibbe*, in 1920 oprichter van het thans nog steeds bestaande Advocatenkantoor dat zijn naam draagt. Hij was de enige met wie Scheltes een regelmatige omschrijvingen-correspondentie onderhield.

We zullen doorgaan

Als Henk Scheltes in 1983 met pensioen gaat, betekent dat gelukkig niet het einde van het Scryptogram in NRC Handelsblad. Integendeel. Hij heeft dan voor het eerst voldoende tijd om ook vooruit te werken en dat was voor de lezers een zegen. Die zagen namelijk elk jaar weer op tegen de vakantieperiode, waarin ze noodgedwongen verstoken bleven van hun vaste zaterdagverslaving. Hetzelfde was overigens het geval als Henk Scheltes een keertje ziek was. Werkte hij vroeger tot een uur of 2 op de krant, om zich daarna op het Scryptogram te storten, vanaf het moment dat hij met de VUT was, werd het maken van Scryptogrammen een klusje dat eigenlijk nooit stil lag. Zo heeft hij nog vier jaar lang woordschaak kunnen spelen met zijn publiek, tot hij plotseling – na een gezellige avond bij vrienden – in zijn slaap overleed. Het half jaar aan vooruitgeproduceerde Scryptogrammen dat de krant in bezit had, zorgde ervoor dat men voldoende tijd had om een waardig opvolger te vinden.

 


* woorden gemarkeerd met een asterisk linken naar pagina's in het plakboek.

 


 inhoudsopgave      volgende