|
Puzzelwoordenboekmaker Verschuyl ligt er uit. De taalkundige was in de 13de druk
van Van Dale nog goed voor vijf citaten, maar in de nieuwe versie, Van Dale XIV,
moeten homonymie, synoniem, verzameling, voeren en zogeheten het zonder zijn
pennenvruchten doen.
Is dat jammer? De citaten verduidelijkten nauwelijks iets. Van Dale deed er
verstandig aan ze weg te laten en ruimte te scheppen voor werkelijke
verduidelijkingen. Toch heeft het ook een nadeel, waarop ik aan het slot van deze
beschouwing terug zal komen.
Hoe kon ik weten dat Verschuyl in Van Dale 13 voorkwam? Door op de cd-rom te
zoeken in > Volledige Tekst. Je moest er een foefje voor uithalen dat in de
handleiding verzwegen werd: Shift+Ctrl+Alt+F10.
Waardoor weet ik dat Verschuyl in Van Dale XIV niet meer voorkomt? Ik zoek >
Binnen artikelen en stel via Filter in: > Alleen artikelen met citaten. Ik zie
géén Verschuyl. Ik weet daarmee dat hij verdwenen is omdat ik nu wel binnen
volledige tekst kan zoeken. Dat die mogelijkheid is toegevoegd stelt me zeer
tevreden.
voluit
Een woordenboek is vanouds een boek. Je houdt het in je hand en zoekt bladerend
in de lemma’s. Die staan in alfabetische volgorde en dat maakt het een stuk
gemakkelijker.
Met voldoening constateer ik nu dat Van Dale er toe is overgegaan om alle
lemma’s voluit te schrijven en keurig links uit te lijnen. In Van Dale 13 las je
nog paleis, -banket, -bibliotheek, enz. Mij doet de redactie er een genoegen mee
dat ik in XIV gewoon paleis, paleisbanket en paleisbibliotheek zie staan, steeds
op een nieuwe regel. Daarmee is het woordenboek gebruiksvriendelijker geworden.
Van Dale is voorts verrijkt met ruim 9.000 nieuwe woorden. Dat heeft gevolgen
voor de omvang. In Van Dale 13 lagen tussen oplossing en puzzelaar 335 pagina’s.
Dat waren er in Van Dale 12 nog 302 en nu in XIV zijn het er zelfs 344.
Prettig is ook dat de spelling van deze nieuwe editie nu correspondeert met die
van het Groene Boekje 2005. Hoewel? Gebruikers hebben op dat punt al
merkwaardige strijdigheden gemeld, maar bijzonder vreemd is wel dat Van Dale ook
binnen zichzelf conflicteert. In de papieren editie vinden we als voltooid
deelwoord geë-maild terwijl dat in de elektronische versie ge-e-maild is.
Stelt Van Dale dus tevreden?
Niet geheel en al.
Een woordenboek is nooit volledig. Dat accepteer ik.
Soms zijn omschrijvingen discutabel. Een jurist zal met enig gefrons lezen wat
de derde betekenis van ontvankelijk is. Ik kan daarmee leven. Van Dale is geen
juridisch lexicon.
Ik begrijp echter niet altijd de aanleiding voor opname van een woord.
Waarom sneuvelde (ook in de vorige druk al) op papier - maar ook op de cd -
premieëxemplaar? Mogelijk omdat premieboek en premieplaat er al in staan. Maar
waarom worden dan wel premiekoopwoning en premiehuurwoning gehandhaafd naast
premiewoning? Bovendien is premieëxemplaar (of is het misschien toch
premie-exemplaar?) nu net zo’n woord waarvan ik zou willen weten hoe je het
precies schrijft, zónder dat ik naar het Groene Boekje moet grijpen (vergeefs!,
want dat kent het evenmin).
En zo is er meer.
Ik vind het interessant om aan de hand van de lijst van geciteerde auteurs op
pagina XLIII en volgende op zoek te gaan naar wát van hen is opgenomen. Maar wat
is het nut ervan voor de analoge bladeraar als er geen trefwoordverwijzingen bij
staan? Ik moet naar de cd-rom grijpen om te vinden dat Johan Cruijff goed is
voor twee citaten (onder nadeel en un momento dado) en dat zijn naam daarnaast
zes keer ín een citaat voorkomt.
Van Dale heeft gelukkig wel missers uit vorige edities gecorrigeerd. Op de
cd-rom van de 13de druk waren vermakelijke afbreekfouten te lezen: verfoliesel
was verf-olie-sel geworden en uitje (in de betekenis van zilveruitje)
uit-je.
Die fouten zijn hersteld. Ook schrijffouten werden verbeterd: wat in Van Dale 13
nog keinen werd genoemd heet nu keimen. Overigens schonk de ontdekking van dat
soort foutjes het nodige vermaak. Stiekem hoop je dat je er in XIV toch weer een
paar ontdekt.
klank
Van Dale benut veel extra mogelijkheden van een cd-rom als informatiedrager. Die
is een stuk uitgebreider dan het woordenboek. De hele inhoud van de nieuwe druk
staat op het schijfje, maar daar zijn duizenden samenstellingen aan toegevoegd
die niet in de driedelige boekversie staan. En wie een woord opzoekt dat licht
te verwarren is met een ander krijgt een aanklikbaar driehoekje te zien dat
verwijst naar dubbelgangers: zoek coup op en achter het driehoekje blijken ook
coupe en coupé verborgen te zitten. Het heeft wat weg van de hulp die Google
biedt met de vraag Bedoelde u…?
Vergelijkbaar is de mogelijkheid om op klank op te zoeken (parasetamol levert
paracetamol op). Dat heeft een bijkomend voordeel: omdat de tweede a in
garage
lang is zou iemand geneigd kunnen zijn om zijn opzoekarbeid te beginnen met
garaa. Zodra die letters zijn ingetikt verschijnen mogelijkheden van woorden met
een lange a-klank in rood. Dus wel garage (met rechts de samenstellingen), maar
niet garantie (korte a-klank). Daar gaat de uitgever erg ver in. Wie rieltajm
intikt komt toch bij realtime uit.
Nog een handigheidje is de mogelijkheid om een tabel met woordvormen te openen.
Wie wil weten hoe hij in de verleden tijd zegt dat hij een elektronische tekst
wiste hoeft onder het lemma delete slechts te klikken op het driehoekje voor >
Woordvormen. |
Tenslotte is op de cd-rom de oereditie van Van Dale uit 1864 opgenomen. Hij is
als afzonderlijk bestand oproepbaar en te doorzoeken op de spelling 2005, maar
hij is ook in de nieuwste editie geïntegreerd: als een woord uit Van Dale XIV
ook in de eerste editie stond kan het rechtstreeks worden aangeklikt. Zo is in
één oogopslag te zien dat de puzzelaar in 1864 niet bestond. Oplossen deed je
onder andere een wiskunstig voorstel en een diagram was toen een
schets of een
notenbalk.
Op de oude cd-rom konden ook al meerdere woorden die in één omschrijving moeten
voorkomen worden ingevoerd. Daarvoor moest de gebruiker dan wel eerst naar >
Geavanceerd zoeken. Met de cd-rom van de nieuwste editie is dat niet meer nodig.
Je tikt nu gewoon in de zoekbalk in welke woorden in de omschrijving voorkomen.
puzzelaar
Ik vraag me af of een niet-puzzelaar erg gediend is met de toevoeging van
duizenden samenstellingen. De betekenis is geen reden om ze op te nemen. De
spelling misschien? Of de steun aan de twijfelaar die zich afvraagt of een
samenstelling wel geoorloofd is?
Ik denk het niet. Het lijkt er eerder op dat Van Dale de puzzelaar als een
serieuze klant op de woordenboekenmarkt ziet. Wie zou er anders belang bij
hebben om bijvoorbeeld de optie aangeboden te krijgen om de ij standaard als
bestaand uit één dan wel twee letters te zien bij jokerzoeken en bij anagrammen
(grappig overigens: jokerzoeken wordt gebruikt als term in het
instellingenvenster, maar komt niet in de woordenlijst zelf voor). Zoeken op ij
als één letter kon in de vorige edities pas na omslachtig geklik.
Toch loopt die puzzelaar ook tegen teleurstellingen op.
In de vorige editie was het, gebruikmakend van de jokerfunctie, mogelijk woorden
op te sporen met bijvoorbeeld zesmaal de letter s erin. Je gaf in *s*s*s*s*s*s*
en zag naast de arrondissementscommissaris nog drie treffers verschijnen. Doe nu
precies hetzelfde in de elektronische versie van Van Dale XIV en de oogst
bestaat uit honderden treffers omdat ook de letters s in de omschrijvingen en
uitdrukkingen zijn meegeteld. Daar ben ik allerminst blij mee omdat ik geen
exclusief overzicht van lemma’s meer krijg met zes s-en (met jokers is alleen te
zoeken op woord(vormen) maar niet alfabetisch).
Minpunt is verder de anagramfunctie. Die geeft minder resultaten dan in vorige
versies van de cd-rom. Eén van de oorzaken is dat alleen de anagrammen worden
opgedist die een zelfstandig lemma zijn. Vervoegingen en verbuigingen blijven
onzichtbaar. Wie zoekt naar anagrammen van ronde krijgt dus niet meer doner
(vergrotende trap van doon), doren (meervoud van door) en
orden (meervoud van
orde). Via > Zoeken binnen artikelen verschijnen die meervoudsvormen wél op het
scherm. Het is een beperking waar een puzzelaar niet blij mee zal zijn.
Nog een reden waarom in tegenstelling tot de vorige editie minder
meervoudsvormen in beeld verschijnen is het veel kleinere aantal
voorbeeldzinnen. Wie zoekt op huiz?? via > Zoeken binnen artikelen komt onder
andere bij huis. Maar wie via diezelfde functie pand?? invoert krijgt níét
pand
als trefwoord. Reden? Achter het lemma huis is als meervoudsvorm vermeld
huizen,
maar bij pand is als meervoudsvorm pand, -en opgenomen. Dat is logisch omdat het
meervoud van huis een z krijgt in plaats van een s en de d van
pand in het
meervoud een d blijft. Ook bij de vorige cd-rom was dat het geval. Toch leverde
pand?? daar pand op omdat onder dat lemma twee voorbeeldzinnen waren opgenomen
met die meervoudsvorm. Mogelijk ligt daar ook de oorzaak voor het geringere
aantal anagrammen.
relativeren
Al bij al beleef ik genoegen aan deze nieuwe druk, maar meer als taalgebruiker
dan als puzzelaar. Van Dale heeft onder puzzelaars terecht critici, lijkt me.
Fens heeft Van Dale ook.
Kees Fens. Ik ben gecharmeerd van de relativering in zijn column
In het
voorbijgaan in de Volkskrant van 3 november 2005. Hij gebruikt zijn woordenboek
slechts nu en dan om de spelling te controleren. “Vervolgens heb ik het
[woordenboek] gebruikt – het meest – bij het oplossen van cryptogrammen. Ik kan
niet alle samenstellingen van een woord kennen.”
Die samenstellingen staan er ook lang niet altijd in, maar daar maalt Fens
blijkbaar niet om. Hij is dan ook een man voor wie het woord dienstbaar is aan
een regel of een beschouwing. Daarin verschilt hij van de puzzelaar in enge zin.
Die beschouwt het woord als een op zich zelf staande logische rangschikking van
letters die in evenzoveel hokjes moet passen. Hij voelt zich verslagen als de
cryptograaf Van Dale – en daarmee de aspirant-oplosser – te slim af is.
Misschien is zijn enige redding Van Dale minder beslissende macht toe te kennen
als vakjes treiterig wit blijven. De cryptograaf zal immers ook altijd proberen
aan Van Dale te ontsnappen.
Dank aan Frans Wentholt en Aad van de Wetering voor de signalering van enkele
opvallende voorbeelden die ik hierboven heb gebruikt.
Adri Altink
© 2005 Adri Altink/Jaspers Cryptogrammen Site
|
