Luden 5: Moet je horen……

Kom met het woord ‘chaostheorie’ en menigeen die niet in exacte vakken geschoold is zal de wenkbrauwen fronsen. Vertel je diezelfde toehoorders dat de vleugelslag van een vlinder aan de ene kant van de wereld een storm kan veroorzaken aan de andere kant, dan ontspannen de wenkbrauwen begrijpend. Dát verhaal hebben ze wel eens gehoord.
De vlinder werd weer eens boven tafel gehaald toen in april van dit jaar Edward Lorenz overleed. Hij was de bedenker van de chaostheorie.

Het beestje fladdert rond in Lorenz’ theorie over weersvoorspellingen: of we storm krijgen hangt af van moeilijk te herleiden ontstaanscondities, die op het eerste oog vrij onbetekend kunnen lijken. Dat ging het vlindereffect heten. Maar Lorenz zelf gebruikte daar het beeld van de vlinder niet voor. Hij nam zijn toevlucht tot de klappende vleugels van een meeuw. Bovendien was dat voor hem een metafoor; geen werkelijk effect.

We komen aan de vlinder door een congres op 29 december 1972. Lorenz zette daar zijn theorie uiteen en had het bedenken van een titel aan de organisator van het congres overgelaten. Die maakte ervan: "Predictability: Does the Flap of a Butterfly's Wings in Brazil Set Off a Tornado in Texas ?".
Het beeld deed het natuurlijk goed vanwege het tere gehalte van de vlinder(vleugel).

Volkomen nutteloze kennis is vervolgens wie dan wel die organisator van dat congres en dus de naamgever van het vlindereffect was. Ik wil zoiets juist wél weten. Het was Philip Merilee. Misschien kan hij ook nog wel eens in een puzzel.

Het vlindereffect, dat hier in meteorologisch verband is gebruikt, deed het ook goed in historisch opzicht. Zo is er het verhaal “A sound of thunder” van Ray Bradbury. Jagers reizen terug in de tijd om een dier te doden net op het moment voordat dat toch al zou uitsterven. Als er al een vlindereffect zou bestaan zouden de gevolgen daarvan immers niet merkbaar zijn. Ze doden een dinosaurus. Als ze in hun eigen tijd terugkeren blijkt het land in een dictatuur te zijn veranderd, de gebouwen zien er anders uit en de taal wordt anders geschreven. Helaas had één van de jagers op de dinosaurus tijdens die actie een vlinder vertrapt.

Het vlindereffect kunnen we natuurlijk ook ervaren in een puzzel.
Als in een volledig gevuld diagram H1 MEREL is en V1 MOL, dan kunnen we de M zonder bezwaar vervangen door een K en de KEREL laten kruisen met de KOL. Vervangen we echter de M door een L dan hebben we op V1 wel LOL, maar zitten we op H1 met de handen in het haar. LEREL is niks.
Het is dan bijvoorbeeld nodig om ook de R te vervangen door een P.
Maar dat zal ook weer gevolgen hebben voor het verticale woord dat oorspronkelijk met de R begon. Als dat toevallig REUZELEN was kunnen we vrij simpel aan het PEUZELEN komen, maar met RATATOUILLE dient flink te worden gehusseld. De nodige herzieningen zouden er wel eens toe kunnen leiden dat rechts onderin het diagram een compleet andere invulling ontstaat.
Kortom een vlindereffect dat tot een geheel andere invulling van het diagram leidt.

Luden 5 is andermaal moeilijker dan dit soort puzzels die u in Vrij Nederland gewend bent. Ik gebruik wat onbekendere – maar wel vindbare – weetjes en strooi wat meer met cryptische en zelfs rebusachtige omschrijvingen. Niettemin wens ik u van harte een oplossing toe met zo weinig mogelijk vlindereffecten.

Als het diagram volledig is ingevuld kan het naar

luden@jasperscryptogrammensite.com

(in dgr-formaat, als jpg of uitgetikt; in dat laatste geval kunt u volstaan met alléén de horizontale of verticale woorden. Let op tikfouten, want die kom ik nogal eens tegen!)
Inzenden mag ook als het eindresultaat niet helemaal vlekkeloos is, want iedere inzender die er blijk van geeft meer dan lukraak wat te hebben ingevuld loot mee voor de tweede prijs van € 10. Om € 15 in de wacht te slepen moet de oplossing wel vlekkeloos zijn. Stuur in vóór 1 september.


Veel puzzelplezier.

Jan J. Luden

*) Diagram is bijgevoegd om eenvoudig de antwoorden te kunnen insturen.